Dieta niskobiałkowa – kiedy stosować ją przy chorobach nerek?

Dieta niskobiałkowa nie jest dietą, którą powinno się wprowadzać „na wszelki wypadek” przy każdym gorszym wyniku kreatyniny czy eGFR. W przewlekłej chorobie nerek ilość białka rzeczywiście może wymagać ograniczenia, ale zbyt mała podaż zwiększa ryzyko niedożywienia i utraty masy mięśniowej.

Dlatego przy chorobach nerek celem nie jest maksymalne ograniczenie białka, tylko znalezienie ilości odpowiedniej do stadium choroby, stanu odżywienia, wieku, masy ciała, aktywności i leczenia.

Co to jest dieta niskobiałkowa?

Dieta niskobiałkowa to sposób żywienia, w którym ilość białka jest celowo ograniczana w stosunku do typowego spożycia. Najczęściej rozważa się ją u wybranych osób z przewlekłą chorobą nerek, które nie są dializowane.

Nie istnieje jednak jedna ilość białka odpowiednia dla każdego pacjenta. To, co dla jednej osoby będzie prawidłową podażą, dla innej może być zbyt małą albo zbyt dużą ilością.

Ile białka przy przewlekłej chorobie nerek?

Aktualne wytyczne KDIGO 2024 sugerują u dorosłych z przewlekłą chorobą nerek w stadiach G3–G5 utrzymywanie podaży białka około 0,8 g na kilogram masy ciała na dobę.

Jednocześnie zalecają unikanie wysokiej podaży białka, przekraczającej około 1,3 g/kg mc./dobę, u osób z PChN zagrożonych progresją choroby.

To oznacza, że w wielu przypadkach nie chodzi o bardzo restrykcyjną dietę, lecz o ograniczenie nadmiernego spożycia białka do umiarkowanego poziomu.

Przykład: ile to jest 0,8 g białka na kilogram?

Dla osoby ważącej 70 kg proste wyliczenie daje około 56 g białka na dobę:

70 kg × 0,8 g = 56 g białka/dobę.

To jedynie przykład matematyczny. Przy otyłości, niedowadze, obrzękach, znacznym spadku masy ciała lub dużej masie mięśniowej sposób ustalenia masy używanej do obliczeń może wymagać indywidualnej korekty.

Czy przy chorej nerce trzeba zejść do 0,6 g białka/kg?

Nie rutynowo. Niższa podaż białka może być stosowana u części pacjentów, ale wymaga dobrej kontroli kaloryczności diety i stanu odżywienia.

W wybranych przypadkach bardzo niska podaż białka może być rozważana u pacjentów z dużym ryzykiem niewydolności nerek, którzy są w stanie ściśle przestrzegać zaleceń. Taki model wymaga jednak suplementacji odpowiednio dobranymi aminokwasami lub ketoanalogami i ścisłego nadzoru medyczno-dietetycznego.

Nie należy samodzielnie przechodzić na dietę bardzo niskobiałkową na podstawie wyniku eGFR.

Masz PChN i nie wiesz, czy jesz za dużo czy za mało białka?

W praktyce najlepiej zacząć od oceny realnego spożycia, wyników badań, masy ciała i stadium PChN. Dopiero potem ustala się konkretny cel białkowy i sposób rozłożenia go w ciągu dnia.

Dlaczego ogranicza się białko przy chorobach nerek?

W czasie metabolizmu białka powstają związki azotowe, które organizm musi usunąć między innymi przez nerki. Bardzo wysokie spożycie białka zwiększa obciążenie filtracyjne nerek.

U osób z PChN umiarkowanie ograniczona podaż może pomagać ograniczać nadmierną hiperfiltrację i ilość produktów przemiany azotowej. Nie oznacza to jednak, że białko samo w sobie jest „toksyczne” i powinno być maksymalnie eliminowane.

Kto nie powinien stosować bardzo niskobiałkowej diety?

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z:

  • niedożywieniem lub ryzykiem niedożywienia,
  • sarkopenią i znaczną utratą mięśni,
  • niezamierzoną utratą masy ciała,
  • aktywną chorobą powodującą zwiększony katabolizm,
  • bardzo małym apetytem,
  • zaawansowanym wiekiem i pogarszającą się sprawnością.

W takich sytuacjach dalsze ograniczanie białka może przynieść więcej szkody niż korzyści.

Dieta niskobiałkowa a dializy

To bardzo ważne rozróżnienie: po rozpoczęciu dializ zapotrzebowanie na białko zwykle rośnie. Dializa powoduje straty aminokwasów i białka, dlatego zasady żywienia osoby dializowanej różnią się od zaleceń dla pacjenta z PChN przed dializoterapią.

Osoba dializowana nie powinna kontynuować wcześniejszej diety niskobiałkowej bez ponownego ustalenia zaleceń.

Białko zwierzęce czy roślinne przy PChN?

W praktyce warto stopniowo zwiększać udział mniej przetworzonych produktów roślinnych, jeśli pozwala na to poziom potasu, fosforu i stan przewodu pokarmowego.

Roślinne źródła białka dostarczają także błonnika i innych składników korzystnych dla zdrowia metabolicznego. Fosfor z produktów roślinnych jest zwykle gorzej przyswajalny niż fosfor z dodatków fosforanowych w żywności wysoko przetworzonej.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z PChN powinna zostać wegetarianinem. Proporcje białka roślinnego i zwierzęcego można dopasować indywidualnie.

Czy przy diecie niskobiałkowej trzeba ograniczać mięso?

Najczęściej tak, jeśli dotychczasowa dieta zawierała duże porcje mięsa kilka razy dziennie. Ograniczenie białka nie musi jednak oznaczać całkowitego wykluczenia mięsa, ryb, jaj czy produktów mlecznych.

Znacznie ważniejsze jest kontrolowanie całkowitej ilości białka w ciągu dnia niż tworzenie długiej listy „zakazanych” produktów.

Czy produkty wysokobiałkowe są bezpieczne przy PChN?

Odżywki białkowe, batony proteinowe, wysokobiałkowe jogurty i bardzo duże porcje mięsa mogą szybko zwiększać całkowitą podaż białka. Przy PChN warto sprawdzić, czy takie produkty są rzeczywiście potrzebne.

Dotyczy to zwłaszcza osób, które łączą kilka produktów „high protein” dziennie albo stosują suplementację białkiem bez uwzględnienia funkcji nerek.

Jak ograniczyć białko bez niedożywienia?

  1. Najpierw policz realne spożycie. Często nie trzeba usuwać produktów, tylko zmniejszyć zbyt duże porcje.
  2. Nie ograniczaj kalorii razem z białkiem. Za mała podaż energii powoduje, że organizm zaczyna wykorzystywać własne tkanki.
  3. Rozłóż białko na cały dzień. Zwykle łatwiej zachować jakość diety niż przy jednym bardzo wysokobiałkowym posiłku.
  4. Dbaj o odpowiednią ilość produktów energetycznych. Źródła węglowodanów i tłuszczów pomagają pokryć zapotrzebowanie bez dokładania kolejnych porcji białka.
  5. Kontroluj masę ciała i apetyt. Niezamierzony spadek masy powinien być sygnałem do ponownej oceny diety.

Czy przy diecie niskobiałkowej trzeba ograniczać też potas i fosfor?

Nie automatycznie. Ograniczenie białka, potasu i fosforu to trzy różne decyzje.

Potas i fosfor powinny być ograniczane wtedy, gdy wskazują na to wyniki badań, stadium choroby, leki i indywidualne ryzyko. Wczesna PChN z prawidłowym potasem i fosforem nie oznacza konieczności eliminowania dużej liczby warzyw, owoców czy produktów pełnoziarnistych.

Szerzej opisuję to w artykule Potas i fosfor w chorobach nerek – kiedy trzeba je ograniczać?.

Dieta niskobiałkowa a eGFR

Sam pojedynczy wynik eGFR nie wystarcza do ustalenia diety. Liczy się jego trend, obecność albuminurii, stadium PChN, choroby współistniejące oraz stan odżywienia.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć ten parametr, zobacz artykuł GFR i eGFR – co oznacza wynik i jak go interpretować?.

Kiedy dieta niskobiałkowa ma największy sens?

Najczęściej wtedy, gdy rozpoznano PChN w bardziej zaawansowanym stadium, pacjent nie jest dializowany, ma prawidłowy stan odżywienia i wcześniej spożywał dużo białka.

Wtedy umiarkowane ograniczenie białka może być częścią szerszego leczenia obejmującego również kontrolę ciśnienia, glikemii, sodu, masy ciała i innych czynników wpływających na progresję choroby.

Więcej o stadiach choroby znajdziesz w artykule Przewlekła choroba nerek – stadia G1–G5 i co oznaczają.

Czy dieta niskobiałkowa może być niebezpieczna?

Tak, jeśli jest zbyt restrykcyjna albo dostarcza za mało energii. Największym zagrożeniem jest utrata mięśni i niedożywienie białkowo-energetyczne.

Dlatego przed dalszym zmniejszaniem białka trzeba ocenić apetyt, masę ciała, siłę mięśniową, tempo utraty masy, choroby współistniejące i wyniki badań.

Masz zaleconą dietę z ograniczeniem białka?

Możemy policzyć aktualną podaż białka, ustalić bezpieczny cel i ułożyć jadłospis tak, aby ograniczenie nie oznaczało głodu ani niedożywienia. Konsultacje są dostępne w Zabrzu, Jaworznie i online.

Pytania o dietę niskobiałkową

Czy przy każdym niskim eGFR trzeba ograniczać białko?

Nie. Decyzja zależy od stadium PChN, trendu eGFR, stanu odżywienia, wieku, chorób współistniejących i dotychczasowej podaży białka.

Czy 0,8 g białka/kg to dieta niskobiałkowa?

To raczej umiarkowana podaż niż bardzo niskobiałkowa dieta. W KDIGO 2024 jest to zalecany poziom dla wielu dorosłych z PChN G3–G5.

Czy przy PChN można pić odżywkę białkową?

To zależy od całkowitego spożycia białka i stadium choroby. Przy PChN suplementacja białkiem nie powinna być automatyczna i warto wliczyć ją do całodziennej podaży.

Czy dieta niskobiałkowa jest dla osób dializowanych?

Zwykle nie. Po rozpoczęciu dializ zapotrzebowanie na białko rośnie i wcześniejsze ograniczenia wymagają ponownej oceny.

Czy mniej białka zawsze chroni nerki?

Nie. Zbyt mała ilość białka może prowadzić do niedożywienia i utraty mięśni. Celem jest odpowiednia, a nie najniższa możliwa podaż.

Autor: mgr Katarzyna Goździcka
Dietetyk kliniczny i psychodietetyk. Przyjmuje pacjentów od 2011 roku w Zabrzu, Jaworznie i online.

Źródła

KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease.

NIDDK. Healthy Eating for Adults with Chronic Kidney Disease.

NIDDK. Slow Progression & Reduce Complications in Chronic Kidney Disease.

Katarzyna Gożdzicka
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.